“`html
Son dönemlerde insanların iletişim tarzı giderek daha sert bir hale bürünüyor. Bu sertlik, çoğu zaman bağırarak ya da açıkça aşağılayarak değil, ölçülü bir dil ve sakin bir tonla ortaya çıkıyor; ‘samimiyet’ ya da ‘iyilik yapma’ gibi maskeler altında gizleniyor.
Ağzından çıkan sözler ilk anda mantıklı görünebilir; fakat arkasında bıraktığı etki acı verici olabiliyor. Asıl mesele kelimelerin sertliği değil, öfkenin hangi biçimde ifade edildiğidir.
Konuşan kişi genellikle içindeki öfkeyi fark edemez
. Çoğu zaman kendini mantıklı ve yapıcı bir perspektifte görür. İçinde biriken gerilimi ‘olanı ifade etmek’ veya ‘dürüst olmak’ gibi bahanelerle dışarı atar. Ancak buradaki durum, paylaşılan bir duygu değil, taşınması zor bir yükün ilişkiye yansımasıdır.
Günümüzde eleştiri ve saldırı, geri bildirim ve aşağılama, samimiyet ve sınır ihlali iç içe geçmiş durumda. Bu karmaşa, sosyal medya platformlarında daha belirgin hale gelirken, günlük yaşamda daha örtük şekillerde karşımıza çıkıyor.
Eleştiri mi Aşağılama mı?
Eleştiri, diğerini bir özne olarak kabul ederken; aşağılama, onu sessizce daha düşük bir seviyeye yerleştirir. “Sen zaten böyle birisin” şeklindeki ifadeler, yalnızca bir görüş değil, karşı tarafın kimliğine dair bir kapatma yargısı üretir.
Eleştiri, düşünmeye olanak tanırken; aşağılama bu alanı kapatır. Zira amaç bir durumu eleştirmek değil, bir kişiyi yargılamaktır.
Burada sorun, kullanılan kelimelerin kaba olması değil; cümlenin kurduğu ilişkilerdir. Aşağılama, genellikle küfredilmeden, ölçülü bir dille ve ‘iyilik yapma’ temasıyla ifade edilir. Konuşan kişi, kendini kırıcı değil, açık sözlü olarak tanımlar.
Öte yandan, bu cümlelerde eşitlik yoktur; karşı tarafla kurulan bağlantıdan ziyade, onu kontrol etme çabası vardır.
Bu nedenle, bu dil hasar verir ama çoğu zaman fark edilmeyebilir. İncinen kişi, çoğu zaman kendini ifade edemez; çünkü açık bir kabalık yoktur, örtük bir üstünlük vardır. Bu noktada, öfke artık basit bir duygu olmaktan çıkar; ilişki içinde bir düzen kurma aracına dönüşür.
Öfke Günlük Hayata Nasıl Sirayet Eder?
Öfke hissi insan açısından doğal bir duygu olup, patolojik bir durum değildir
.
Önemli olan, bu öfkenin içe atılması ve düşünmeden bir hedefe yönlendirilmesidir. Birey, rahatsız edici bir durumla başa çıkmakta zorlandığında, bunu dışarı atmak ister; öfke, bu aşamada ‘kolay bir yol’ olarak sahne alır.
Belirsizlik, eleştiri veya yeterince görünmeme gibi durumlara tahammül azaldıkça öfke de artar. Ancak çoğu zaman bu öfke, ani patlamalarla değil, yavaş yavaş sızarak kendini gösterir: bir cümleye sızar, bir bakışta belirir ya da bir imada gizlenir.
İçsel basınç, kelimelerin arasından uçar; görünmez ama yakar.
Gündelik yaşamda bunun en yaygın örneklerinden biri ‘body shaming’dir. Genellikle açık bir saldırı olarak algılanmasa da, ilgi kılığına girer. Birinin bedeni veya görünümü üzerinden söylenen sözler, merak veya ilgi olarak tanımlar. Oysa buradaki ortak nokta, karşı tarafın bedeni üzerinde söz sahibi olma varsayımıdır.
Ancak burada yalnızca ‘eleştiri’ bulunmaz.
Çoğu zaman, bireyin kendi içindeki sağlıklı bir şekilde yönetemediği duygular ve yaşamındaki çatışmalar başkasına yöneltilir. Yani, başkasının bedeni, konuşanın iç dünyasındaki çözülmemiş sorunların hedefi haline gelir. Bu mekanizma sadece toplumsal alanda değil, en yakın ilişkilerde de geçerlidir.
Öfke ve Yakın Çevre
Aile içinde öfke, genellikle doğrudan ifade edilmez.
Bu konuda söylenen sözler, ‘tecrübe paylaşımı’ ya da ‘yol gösterme’ gibi sunulur. “Bu kadar ilgi gösterirsen çocuk şımarır,” “Bizim dönemimizde böyle olmazdı” gibi ifadeler yalnızca birer görüş sunmakla kalmaz; karşı tarafın sezgisini, çabasını ve yeterliliğini sorgular.
Burada önemli olan, cümlenin gerçekten yardımcı olmak amacıyla mı kurulduğudur, yoksa konuşan kişinin kendi içsel gerilimini hafifletmek için mi söylenmiştir?
İş yaşamında bu dil daha sistematik bir şekilde işler.
Emek, “Daha iyi yapılabilirdi” diyerek değersizleştirilir. Bir hata, kişinin özelliğine bağlanarak kişisel bir eleştiriye dönüşür: “Zaten detayları önemsemezsin.” Başarı ise ‘şans’ gibi nedenlerle küçümsenir. Bu durum, olumlu bir geri bildirim vermekten ziyade, bireyi yaptığı işten ayırarak aşağı seviyeye yerleştirmektir.
Arkadaşlık ilişkilerinde öfke, duygusal bir hak talebi olarak ortaya çıkar. “Benimle yeterince ilgilenmiyorsun,” “İyi bir arkadaş değilsin” şeklindeki cümleler ilk bakışta bir duygu ifadesi gibi görünse de, çoğu zaman karşı tarafın ihtiyaçlarını ve yüklerini göz ardı eder. Burada dile getirilen bir ihtiyaçtan çok, karşı tarafa yöneltilmiş bir eksiklik tanımı mevcuttur.
Bu tür durumların hepsinde ortak olan soru ise şudur: Tartışılan mesele iki taraf için de işlevsel mi? Yani, iki tarafın ve ilişkilerin fayda sağladığı bir durum mu, yoksa bir tarafın rahatlamasını sağlarken diğerini köşeye sıkıştırıyor mu? Bu sorunun yanıtı, gerçekten işlevsel bir eleştiri mi var, yoksa söylenenlerin sadece bir patolojiye mi hizmet ettiğini anlamamızı kolaylaştırır.
Öfke ve Patoloji
Öfke her durumda patolojik bir hal almaz
ancak bazı bireylerde öfke, bir duygu olmaktan çıkarak, hayatı kontrol etme yöntemi hâline gelir. İçinde biriken kaygı, yoğun stres, değersizlik hissi veya tükenmişlik; öfke aracılığıyla kontrol edilmeye çalışılır. Bu nedenle, öfke yalnızca bir taşma değil, bir tür duygu yönetme yöntemidir.
Bazı durumlarda öfke, terk edilme ya da unutulma korkusunu gizler; bazılarında aşağılayıcı ve küçümseyici tavır, güç duygusunu sürdürmenin aracı haline gelir.
Hatta bazen kırılgan bir benlik algısı, en küçük eleştiriyi tehdit olarak algılayabilirken, bazen de görünme isteği öfkeyi sahneye çıkarır.
Yoğun kaygı anlarında öfke, sürekli bir tehdit algısı ile beraber gelir. Kronik stres ve tükenmişlik, kişinin sabrının tükendiği noktada öfkenin patlak vermesine neden olur. Depresif durumda ise bastırılmış öfke pasif-agresif şekillerde ortaya çıkar. Yani mesele öfkenin varlığı değil, devamlılığı, yönü ve işlevidir.
Bu patolojik öfke durumları sadece destek gerektiren ruh sağlığı kliniklerinde değil; aile içinde, iş yerlerinde, arkadaş çevrelerinde ve sosyal medyada da karşımıza çıkabilir
ve genellikle ‘mantıklı’ bir dil kılığında geldiği için, maruz kalan kişi kendini suçlamaya daha yatkın hale gelir.
Birçok insan, karşındakinin sertliğini kendi değeri ile karıştırır. Oysa patolojik öfkenin belirleyici yönlerinden biri, çoğu zaman karşıdakinden bağımsız biçimde işlemesidir. Kişinin gösterdiği öfke, ilişkide bir şeyler gerçekleşmiş hissi verir ve karşı taraf, öfkeye maruz kalınca kendini suçlu hisseder. Oysa öfkenin kökeni daha çok bireyin kendi iç dünyasında gizlidir.
Bugün gösterdiği duruş ise içsel dünyasından sahnelenen bir görüntü gibidir.
Burada sınır meselesi öne çıkar. Sınır koymak, romantik bir kavram değil; bireyin psikolojik güvenliği için bir önlemdir. Amaç, diğerini düzeltmek değil, kişinin kendi alanını korumaktır.
Klinik Olmayan Öfke
Öfke patlamaları sadece ruhsal sorunlara bağlı değildir.
Yoğun stres, kayıplar, haksızlık veya tükenmişlik, klinik olmayan durumlarda da öfke patlamalarına yol açabilir.
Böyle öfke bağlamla sınırlıdır ve çoğu zaman ardından da ilişkilerin onarılması çabası gelir.
Ayrımcı olan, öfkenin alışkanlık haline gelmiş olmasıdır. Öfke sürekli olarak başkalarına yönelir, kişiyi rahatlatır ve tekrarlanıyorsa artık bu sadece bir duygu değil, bir başa çıkma biçimi haline gelir. Bu döngü, sosyal medya gibi platformlarda daha belirgin bir şekilde görünür.
Sosyal Medya
Sosyal medya, öfkeyi doğurmaz; onu en filtersiz hâliyle gözler önüne serer.
Burada yüz yoktur, gerçek ilişki yoktur ve bedel düşüktür. Bu sebeple, saldırganlık çoğunlukla süreklilik kazanır ve aşağılayıcı bir üslup sergiler. Ayrıca ‘yorum’ bölümü, saldırıyı sıradan bir eylem hâline dönüştürür.
Ünlü figürler, çoğu zaman bir ‘insan’dan çok bir ‘ekran’ olarak algılanır. Herkes kendi içsel gerilimini o yüzeyde yansıtabilir. Yorumlar üzerinden gerçekleştirilen tartışmalar çoğu zaman içerik değil, kimlik gösterisidir.
Bu alan, duygusal zorluklarla başa çıkamayanlar için oldukça uygundur
Ancak benzer mekanizma, günlük hayatta da geçerlidir.
Toplumsal Hız
İnsani öfke, bir boşlukta doğmaz. Uzun süreli belirsizlik, güvensizlik ve adaletsizlik içinde yaşayan toplumlarda bireyler yalnızca yorgunluk hissetmez; düşünerek hareket etme yetisini kaybeder. Sürekli tetikte olma durumu, zihni refleksif eylemlere yöneltir. Reflekslerin artmasıyla birlikte, durmak da güçleşir; durmanın zorlaştığı noktada dil sertleşir.
Bu nedenle, sertliği benimsemek daha kolay hale gelir.
Kırıp dökmek ‘samimiyet’, sınırların ihlali ise ‘doğruları söylemek’ olarak adlandırılır. Sertlik, sıradanlaştıkça daha az fark edilir hale gelir.
Durabilmek
Bugün yaşadığımız durum, bir karakter meselesi değil; düşünmeye ara verememek meselesidir. Zihin sürekli açık kalır, duygular hızlanır ve sözler, düşünceleri geçerek ön plana çıkar. Rahatsızlıkla başa çıkmanın zorlaştığı noktalarda, öfke bir çıkış kapısı olarak işlev görür.
Dolayısıyla, eleştiri gibi düşündüğümüz birçok cümle, anlam üretmek yerine yalnızca basıncın boşaltılmasına hizmet eder.
Bu da kısa süreli bir rahatlama sağlarken, ilişkiden, temastan ve güvenden eksiltir.
Belki de günümüzün en önemli sorunu, daha uygun cümleler kurmak değil; o cümleden önce durabilmektir. Çünkü duraksama olmadığı takdirde, en seçkin dil bile ince bir öfkenin taşıyıcısı haline gelebilir.
Ve bir noktadan sonra, konuştuğumuzu zannederiz; ancak aslında birbirimizi daha da uzaklaştırıyoruz.
Bazen, en çok zarar veren sözler, yüksek sesle haykırılanlar değil, üzerinde hiç durulmadan, sakin bir şekilde geçip gidenlerdir.
“`
About the Author
